Nörobilim ve Davranış Modelleri Bize Ne Söyler?

Nurhayat Kayar
Yazar, Profesyonel Koç
@nurhayatkayar72

Bugüne kadar insanlık adına ne yapılıp edildiyse, aslında insanı anlamak içindi. Baktığımızda, eski tarihlerde insan önce çevresini anlamaya çalıştı; doğayı, gökyüzünü, sesleri ve ritimleri… Sonra kendine dönen insan, bugün dahi kendini aramaya devam ediyor…

Başlığı attıktan sonra yazıya böyle başlamak istedim. Çünkü bugüne kadar edindiğim bilgilerle bu başlık bana ne söylüyor diye şöyle bir baktım. Aslında psikoloji, felsefe ve koçluk eğitimleri almış biri olarak diyebilirim ki davranış modellerine önce davranış bilimi açısından baktım. Neden derseniz? Davranış bilimi gözlemlenebilir davranış kalıplarını incelerken, nörobilim bu kalıpların biyolojik temellerine bakar. Peki, neden böyle bir şeye gerek duyuldu? Burada şunu söylemek mümkün: İnsan, tarih öncesinden bu yana bir anlam verme çabası içindeydi. Yazının bulunmasıyla bu çalışmalar tabletlere, killere, papirüslere ve kâğıtlara döküldü. Yani hep bir anlama çabası mevcuttu.

Anlama Çabası Neden Var?

Başka türlü doğum, ölüm, yaşam, mutluluk, mutsuzluk, nefes, nefs gibi kavramları açıklamak mümkün olmazdı, diyebiliriz. Her ne kadar insan ve diğer her varlık bağımsız bir kimliğe sahip olsa da her şey birbirine bağlıdır. Yani amaç sadece çevreyi anlamak değil, aynı zamanda birbirini anlamak ve en öncelikle de kendini anlamaktır. İşte bu bağlantılarda genelde insan, saydığımız tüm kavramları önce dışarıda aramıştır. Ancak hayat, daima bizi kendimize döndürmeyi başarmıştır. Bunu fark etmek içinse çoğu zaman bir farkındalık gerekir.

O zamana kadar kişi kendi davranışlarını pek de gözlemlemez. Sürekli başkalarını eleştirir ve davranışlarına kızabilir. Bunu yaptığımızda ise bir süre sonra karmaşık hâle gelen zihinden yeni davranış modelleri çıkar. Bu modeller bazen uyumlu, bazen savunmacı olabilir. Bugüne kadar bazı davranışları zaten gösteren birey, bu aşamadan sonra karmaşık zihin yapısının verdiği yeni davranış modellerini edinir. Bu davranışlar bir süre sonra alışkanlıklar olarak kendini gösterebilir. Elbette sadece olumsuz değil, olumlu davranış kalıpları da olacaktır. Bu noktada birey, bir süre sonra bu farkındalıkla kendini anlamaya dönecektir.

Kendini Anlama: Sistem Yaklaşımı

Kendini anlama çabası ise kompleks bir sistem gibi işler ve temeli biyolojiye dayanır. Biyolojide sistem yaklaşımı, bilgi girdisi ve çıktısı olan dinamik bir yapıdır. İşte insan da “kendini anlama sistem yaklaşımını” kurmalıdır. Burada kendini anlama davranışının kökeninde her zaman kendinden daha iyi bir versiyon yaratma çabası vardır. Böylece kendini gerçekleştirecek olan kişi, otomatik modelde ilerlerken yaşadığı farkındalıkla otonom modele geçer. Bahsettiğimiz otonomluk, bireyin kendi yaşamının yönetimini eline almasıdır. Bunun için ise davranış modellerini incelemesi gerekir.

Bunun temelinde ise biyoloji, yani nörobilim vardır. Kendini anlamaya çalışan herkes, kendindeki davranış modellerini incelerken nörobilimden yararlanmak zorunda kalır. Temelinde sinir sisteminin işlevini kavramakla meşgul olacak insan, bunu her yoldan ve her düzeyde yapabilir. Gerek konuyla ilgili yazıları okuyarak, gerekse eğitim alarak ya da sosyal medyayı kullanarak bunu gerçekleştirebiliriz. Burada bu yolculuğa çıkacak olanlar, kendilerini gözlemlerken birbirlerini ve doğayı da gözlemleme şansı bulurlar. Bağlantısallığı çözmekle, her düzeyde ve kalıpta davranış modelini çözmek isteriz.

Bilginin Dönüşümü Ve Yeni Modeller

Kendini anlama sistemi bu yolla bilgi alır ve sinir sisteminde, yani beyinde, bu bilgiyi dönüştürür. Daha sonra bu bilgi, sistemden yeni davranış modelleri olarak çıkar. İşte biz bu sistemi sadece öğrenme amacıyla çalıştırabiliriz. Ya da bu sistemi, birbirimizle ve çevremizle olan iletişimimizde daha düzenleyici davranış modellerine dönüştürebiliriz. Ya da bu yeni davranış modellerini göstererek, edindiğimiz bilgiyi davranış bilimleri adına yeni bir bilgi üretmek için kullanabiliriz. Bu anlamıyla kendini anlama sistemi sürekli güncellenir. Böylece davranış modelleri yeniden kurulur.

Örneğin; kaçınma, bastırma ve yansıtma gibi davranışlarım dönüşür. Kendini anlama çabam hem yeni bir bilimsel boyut kazanır hem de dönüştürücü bir etki yaratır. Sonuç olarak diyebiliriz ki nörobilimle davranış modellerinin biyolojik temelini açıklarken ortaya koyduğumuz yeni davranışlar; kendimizle, başkalarıyla ve doğayla iletişimimizde yeni çözümler üretir. Bu da iyi ya da kötü davranış modellerinin arkasında yatan dengeyi çalıştırmış olur.

Nurhayat Kayar
Yazar, Profesyonel Koç

Yazının Tamamı Koru Coaching Magazine 2026 Ocak Sayısında