Koçluk Perspektifinden Kişilik Eğilimleri

Zühal Yiğit
ICF/PCC Kariyer Koçu
Eğitmen / İK Profesyoneli
@zuhalyigit
Giriş: Farkındalığın Dönüştürücü Gücü
“Bazı davranışların sebeplerini kişilik eğilimiyle örtüştürdüğümde; soru sormak, motivasyonu bulmak, yansıtma yapmak çok daha kolaylaşıyor. Konuyla ilgili pek çok şey apaçık ortada oluyor. Biz koçlar biliyoruz ki, fark ettikten sonra artık hiçbir şey eskisi gibi olmuyor.”
Koçluk çalışmalarının en özel kısımlarından biri, tanımlar almaktır. Oldukça farklı tanımlamalar gelir ve hemen her seferinde şaşırtıcıdır. Ben de bu yazıya tanımlarla başlamak isterim.
Kişilik ve Karakter Kavramları
TDK’ye göre kişilik:
- İsim: Bir kimseye özgü belirgin özellik, manevi ve ruhsal niteliklerinin bütünü; şahsiyet.
- İsim (toplum bilimi): Bireyin toplumsal hayatı içinde edindiği alışkanlıkların ve davranışların bütünü.
TDK’ye göre karakter:
- İsim: Bir bireyin kendine özgü yapısı, onu başkalarından ayıran temel belirti ve bireyin davranış biçimlerini belirleyen üstün ana özellik; öz yapı, ıra, seciye, ruh.
- İsim: Bir kimsenin veya bir insan grubunun tutumu, duygulanma ve davranış biçimi.
Her iki kelime için verilen tanımlar bir miktar birbiriyle kesişiyor. Günlük dilde de bu iki kelime çoğu zaman birbirinin yerine kullanılabiliyor. Bu yazıda etimoloji konusuna girmeden, yalnızca tanımları verip asıl konum olan koçlukta kişilik eğilimleri üzerine detaylıca söz etmek istiyorum.
İnsanı Anlamanın Yolu: Kategorizasyon ve Sosyal Bilimler
Bir yanım bu fikirden hoşlanmıyor. İnsanları gruplara ayırmak ve her grubu bir kutuya koymak gibi geliyor bana. Girdiğin o kutudan çıkamayacakmışsın hissi… Sanki hep diğer kutularda aklın kalacakmış gibi. “İnsanları beşe ayırıyoruz, ona ayırıyoruz” fikri kulağa pek iyi gelmiyor. Ama bir taraftan da buna mecburuz. Niyetimiz insanı anlamaksa; davranışlarının sebeplerini ve motivasyonlarını kavramak istiyorsak, bazı kişilik özellikleriyle ilişkilendirmek gerekiyor.
Sosyal bilimler de zaten bunu yapıyor. İnsanı anlamaya gayret ediyorlar; tezler, antitezler oluşturuyorlar. Ölçekler, anketler derken ortaya kıymetli çalışmalar çıkıyor. Soğan kabuğu gibi katman katman olan insan ruhunu biraz olsun aralayabilmek az bir şey mi? Sosyal bilimciler de insanları mizaç’a göre kategorize ediyorlar: içe dönüklük–dışa dönüklük gibi. Ya da beklentileri karşılama tutumuna göre kişileri dörde ayıran Gretchen Rubin gibi.
Gretchen Rubin ve Dört Kişilik Eğilimi
[Dört Kişilik Eğilimi] adlı kitabı her koça tavsiye ederim. Yazar, insanları dört temel gruba ayırıyor ve bunu beklentileri karşılama biçimlerine göre yapıyor. Koçluk’ta neden önemli? Çünkü neredeyse tüm yaşamımız beklentiler üzerine kurulu: kendimizden beklediklerimiz ve diğer insanların bizden bekledikleri… İçsel ve dışsal beklentiler.
Gretchen Rubin’in temel sorusu şu: “Beklentilere nasıl yanıt veriyorsun?”
1. Destekleyiciler (Obligers)
Dışsal beklentileri karşılar, içsel beklentilerini de karşılar. Genellikle ekiplerin görünmeyen taşıyıcılarıdır.
- Ana refleks: “Başkaları için yaparım.”
- Güçlü yanı: Takım ruhu, sorumluluk.
- Zorlayan yanı: Kendini ihmal etme.
- Motive etmenin yolu: Dışsal hesap verebilirlik (takım, takip, söz verme).
2. Sorgulayıcılar (Questioners)
Dışsal beklentilere karşı çıkar, içsel beklentilerini karşılar. Onlar için motivasyon, anlamla başlar.
- Ana soru: “Neden?”
- Güçlü yanı: Analiz, kalite, riskleri görme.
- Zorlayan yanı: Karar süreçlerini yavaşlatabilir.
- Motive etmenin yolu: Veri, mantık, açıklama.
3. Boyun Eğenler / Uyumlular (Upholders)
Dışsal beklentileri karşılar, içsel beklentilerine karşı çıkar. Sistemlerin sessiz garantörleridir.
- Ana refleks: “Söylenen yapılır.”
- Güçlü yanı: Güvenilirlik, disiplin.
- Zorlayan yanı: Katılık, esneksizlik.
- Motive etmenin yolu: Net kurallar, açık hedefler.
4. Asiler (Rebels)
Dışsal beklentilere karşı çıkar, içsel beklentilerine de karşı çıkar. Çoğu zaman değişimin ilk kıvılcımıdırlar.
- Ana refleks: “Kimse bana ne yapacağımı söyleyemez.”
- Güçlü yanı: Cesaret, değişim, yenilik.
- Zorlayan yanı: Otoriteyle çatışma.
- Motive etmenin yolu: Seçenek sunmak, özgürlük tanımak.
Kariyer Koçluğu Seanslarından Örnekler
Kendi kişilik eğilimimizi bilmek; güçlü yanlarımızı kullanabilmek, zayıf yanlarımızı (biz İK’cılar buna gelişim alanı diyoruz) geliştirebilmek anlamına gelir. Kendimizi tanıma yolculuğunda büyük bir adımdır. Kariyer Koçluğu seanslarında danışanlarımda şu gündemleri oldukça net duyabiliyorum:
- Asi kişilik eğilimindeki bir danışan, hiyerarşik yapıda bir iş yerinde emir aldığı için çok mutsuzken; boyun eğen kişilik eğilimindeki bir danışan aynı ortamda daha fazlasını yapmak konusunda istekli olabiliyor.
- Sıkça spora başlayıp kısa süre sonra bırakan bir danışanım boyun eğen kişilik eğilimine sahipti. İçsel beklentisi olan “spor yapmak” konusunda zorlanıyordu. Bir arkadaşıyla plan yaparak bu süreci dışsal bir beklentiye dönüştürdü ve devam edebildi.
- Tükenmişlik sendromu yaşayan bir danışanım, hem içsel hem de dışsal beklentileri karşılama konusunda fazlasıyla hassastı. Koçluk sayesinde kazandığı bu farkındalıkla, yaşamını yeniden yapılandırabilecek.
Yönetici Koçluğu ve Ekip Yönetimi
Yönetici Koçluğu’nda en sık duyulan gündemlerin başında; ekibi yönetmek, motive etmek ve hedeflere birlikte koşmak gelir. Örneğin, sorgulayıcı kişilik eğilimindeki bir çalışana işin nedenlerini en baştan açıklamak, motivasyonu artırır. Asi kişilik eğilimindeki bir çalışana ise bir miktar özgürlük sunmak o çalışanı kazanmak anlamına gelir.
Sonuç
Beraber yaşamak doğamızda var. Kendini anlamak, karşındakini bilmek, doğru iletişimi kurmak ve tatmin edici ilişkilere sahip olmak, mutlu bir yaşamın temelini oluşturur. Bu uğurda yapılacak her çalışma, edinilen her bilgi ve kullanılan her araç son derece kıymetlidir.
Zühal Yiğit
ICF/PCC Kariyer Koçu
Eğitmen / İK Profesyoneli
@zuhalyigit
Not: Metinde geçen “tükenmişlik sendromu” ve kişilik analizleri profesyonel gelişim amaçlıdır. Klinik düzeyde depresyon, kronik stres veya ruhsal sağlık sorunları için mutlaka bir psikiyatrist veya klinik psikolog desteği alınmalıdır.
Yazının Tamamı Koru Coaching Magazine 2026 Ocak Sayısında