Dedesi Koruk Yemiş Torunun Dişi Kamaşmış

Gökben Gönültaş
Kişisel Gelişim Danışmanı, Profesyonel Koç
“Geçmişi değiştiremeyiz lakin bugünü değiştirip dönüştürerek neslimizi şifalandırabiliriz.”
Yaşam kendini bulmak üzere bir yolculuktur. Herkes kendi yolunda yolculuğunu tamamlamaya çalışırken karşısına pek çok farklı insan, olay, durum, çevresel ve kalıtsal faktörler çıkar. Yaşam düz bir çizgide olmadığı için elbette ki bu yolculukta iniş ve çıkışlar olacaktır. İşin sırrı; ne inişin ne de çıkışın sonsuz sınırsız olmadığını kabulden geçer.
Atasözü ve deyimlerimizin her biri kişisel gelişim dersi niteliğindedir aslında. “Dedesi koruk yer, torunun dişi kamaşır” atasözü de bunlardan biridir. Kişinin yaptıklarının veya hatalarının sonuçlarının bazen sadece kendisini değil, sonraki nesilleri de etkileyebileceğini anlatır. Ne güzel anlatmıştır değil mi; yaşadıklarımızın, yaptıklarımızın hatta duygu ve düşüncelerimizin bile nesillere aktarılabildiğini?
Gelelim günümüze; bakalım epigenetik, DNA ve genler bize; stres, kaygı ve travma durumlarında neler anlatıyor? Hazırsanız haydi yolculuğumuza başlayalım.
Epigenetik: Genlerin Çalışma Kılavuzu
Son yıllarda, epigenetik alanında yapılan çalışmalar doğrultusunda birçok biyolojik özelliğimize dair her geçen gün daha fazla bilgi ediniyoruz. Centers for Disease Control and Prevention (CDC), epigenetiği; “Davranışlarımızın ve çevresel faktörlerin genlerin çalışmasını nasıl değiştireceğini inceleyen bilim dalı” olarak tanımlamıştır.
Epigenetik faktörler değişkendir; etkisi duruma göre değişebilir. DNA dizisinde değişiklik yapmaz ancak hücrelerin DNA dizilimini okuma biçimini değiştirebilir. Hücrelerimizde üç farklı epigenetik mekanizma bulunmaktadır:
- DNA’nın metillenmesi,
- DNA’yı saran histon moleküllerinin modifiye edilmesi,
- Ufak, kodlanmayan RNA molekülleri.
İşte bu mekanizmalar, hücre metabolizmamızda farklı yaklaşımlar göstererek bizde meydana gelen çeşitliliğin temellerini oluşturmaktadır. Epigenetik değişiklikler kalıtsal olmakla birlikte, potansiyel olarak dönüşebilir. Bu değişimler sonraki nesillere aktarılır ve bu durum DNA’da kalıcı bir mutasyon olmadan gerçekleşir. Genlerimizin protein oluşturma hızı değişkendir; bu değişkenliği sağlayan faktörler ise epigenetik faktörler olarak bilinir. Bilgi birikimimiz ise epigenom olarak adlandırılır.
Çevresel Faktörler ve Psikolojik Miras
Epigenetik değişimlerde kimyasal etiketler nükleotidler veya histonlarda yer alır. Bu etiketleri belirleyen faktörler şunlardır:
- İç Çevre: Hormonlar, metabolizma, cinsiyet, yaşlanma.
- Dış Çevre: Sıcaklık, diyet, ilaçlar, çevre kirliliği, kimyasallar ve ışığa maruz kalma.
Stres, depresyon, anksiyete ve obsesif kompülsif bozuklukların eskiye kıyasla arttığına şahit oluyoruz. Bazı psikolojik sorunların aydınlatılmasında epigenetik çalışmalar ışık tutmaktadır. Travma; kişide duygusal, davranışsal veya bilişsel tepkilere yol açan, ani gelişen ve yıkım oluşturan olaylardır. Kadınlar ve geçmişte ruhsal travma yaşayanlar maalesef daha fazla risk altındadır.
Bilimsel Kanıtlar: Fare ve Bitki Deneyleri
Hangi ebeveynden gelirse gelsin kalıtım eşdeğerdir. Anne davranışlarının bebeğin DNA’sını etkilediği, bitki ve fare deneyleriyle ispatlanmıştır. Strese maruz bırakılan bitkilerin gen ekspresyonları değişmiş ve yeni bir fenotip (genetik ve çevresel etkenlerin dış görünüşteki yansıması) ortaya çıkmıştır. Bu bitkiler stres ortamından uzaklaştırılsalar bile, bu adaptasyonu dört nesil boyunca korumuşlardır.
İnsanlar ve fareler benzer genetik haritalara sahiptirler. Her iki türde de endişe seviyesini düzenleyen CRF2 geni bulunur. Fareler üzerinde yapılan çalışmalarda; yavruların anneden ayrı kalma stresinin, üç nesil boyunca görülebilen gen ifadesi değişimlerine neden olduğu gözlenmiştir. Hatta bazı erkek farelerin bu travmayı fiziksel olarak sergilemeseler bile, epigenetik olarak dişi yavrularına aktardıkları keşfedilmiştir.
Nesiller Arası Bağ ve Şifalanma
Örneğin; annemiz aracılığıyla büyükannemizin annelik özelliklerini alıyoruz. Anneannemizin katlandığı travmalar, acılar ve kederler, kendi yaptığı annelik vasıtasıyla annemize geçmektedir. Ebeveynlerimize nasıl davranıldığı; bizim kendimizle, çocuklarımızla ve partnerimizle olan ilişkimizi doğrudan etkilemektedir.
Anne-çocuk bağındaki kopma etkileri anne karnından, hatta büyükanneden gelebilir. Bu durum bilinçaltımızda saklanan ve benzer olaylarla tetiklenebilen bir somatik bellek (beden hafızası) olarak yaşatılır. Bu tetiklendiğinde kendimize yabancılaşabilir, vesvese ve huzursuzluk hissedebiliriz.
Travma veya depresyon çok önce gerçekleştiği için bilinçli farkındalığımızın ötesindedir. Bir sorun olduğunu hissederiz ama adlandıramayız. Bu modeli değiştirmediğimiz sürece, bu bağlanma sorunlarını farkına varmadan nesillere aktarırız.
Bu döngüyü sonlandırmak için öncelikle çekirdek ailemizle olan ilişkimizi şifalandırmamız gerekir. Geçmişi değiştiremeyiz lakin bugünü dönüştürerek gelecek nesillerimizi koruyabiliriz.
Sevgilerimle,
Gökben Gönültaş
Kişisel Gelişim Danışmanı, Profesyonel Koç
Önemli Sağlık Uyarısı: Bu içerikte paylaşılan bilgiler; epigenetik, aile dizimi ve nesiller arası aktarımlar konusunda farkındalık yaratma amaçlıdır ve bir eğitim materyali niteliğindedir. Metinde adı geçen stres, anksiyete, depresyon ve travma gibi durumlar profesyonel tıbbi müdahale gerektirir. Paylaşılan bilgiler klinik bir teşhis veya tedavi yöntemi değildir. Kişisel gelişim çalışmaları tıbbi tedavinin alternatifi değil, ancak destekçisi olabilir. Ruhsal veya fiziksel sağlık sorunlarınız için lütfen önce bir psikiyatrist, klinik psikolog veya tıp doktoruna danışınız.
Yazının Tamamı Koru Coaching Magazine 2024 Temmuz Sayısında
0 yorum