---

Elif Öztürk
Yüksel Proje A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
MYK Belgeli Koç – Güvenlik Koçu
@elif.safetycoaching

---

Hepimiz güvenliğin ne kadar önemli olduğunu biliyoruz. Peki neden hâlâ dünyada her yıl yaklaşık üç milyon işçi iş kazaları ve hastalıkları nedeniyle hayatını kaybediyor? (ILO, 2023)

Çünkü bilmek tek başına yetmiyor ve fark etmek de tek başına yeterli değil. O kemer takılmadıkça, o adım yavaşlatılmadıkça, o değer hatırlanmadıkça bilgi yalnızca kâğıt üzerinde kalıyor. Asıl mesele şu soruda gizli: Bugün güvenliği sadece düşündün mü, yoksa güvenlik için gerçekten harekete geçti mi?

Güvenliğin Nörobilimi: Amigdala vs. Prefrontal Korteks

Güvenlik, tabelalarda yazan kurallardan ibaret değildir; zamanla yapılan içsel bir sözleşmedir. Bu sözleşmeyi sürdürebilmeniz için sadece tehlikeyi görmeniz yetmez.

İlk algı beynin alarm merkezi olan amigdala (savaş-kaç) ile gerçekleşir. Fakat, güvenli harekete geçme eylemi, bu alarmın değil prefrontal korteksin (bilinç) devreye girerek “Bu gerçek bir risk mi yoksa alışılagelmiş bir refleks mi?” sorusunu sorması ve eyleme geçmesi ile mümkün olur.

Kültürel Sürtünme ve Engeller

İş yerinde sağlık ve güvenlik bir değer olarak mı yoksa bir zorunluluk olarak mı yaşatılıyor? Eğer sadece zorunluluksa, talimatlar uygulanır ama davranışlarda kalıcılık sağlanamaz. Güvenlik kültürünü zayıflatan bazı görünmez engeller şunlardır:

• “Bana bir şey olmaz” inancı: Kişisel risk algısını zayıflatır.
• Alışkanlık (İş) Körlüğü: Tekrarlanan riskleri sıradanlaştırır.
• Gecikmiş Ödül Algısı: Zihin anlık hıza değer verirken, güvenliğin ödülü (sağlıklı yaşam) gelecektedir.

Nörobilimde bu süreci yöneten “fren” mekanizmasına inhibisyon (inhibitory control) denir. Yorgunluk ve stres bu freni zayıflatır, bizi refleksif ve riskli davranışlara iter.

Buzdağının Görünmeyen Kısmı

Peter Senge’nin Buzdağı Modeli bize önemli bir gerçeği hatırlatır. Görünen kazalar buzdağının yalnızca tepesidir.

• Suyun Üstü: Raporlar, cezalar, kaza sayıları.
• Suyun Altı: Vicdan azabı, suçluluk duygusu, aşınan güven ve değerler.

Güvenlik kültürü, refleksin aşılarak bilinçli seçimin harekete geçtiği anda oluşur. Bir işçi kemerini takmadığında aslında metal tokayı değil, kendi değerini (ailesini, çocuğunu, geleceğini) unutur.

---

Güvenli Harekete Geçiş Egzersizi: DUR – BAK – BAĞLA

Zihnin refleksini durdurup bilinçli davranışla harekete geçebilmesi için şu 5 adımı uygulayabilirsiniz:

1. DUR: Nefes, beden ve çevre farkındalığı sağla.
2. BAK: “Bu işte görünmeyen risk ne?” (Kalıbı kır).
3. DEĞERLE BAĞLA: “Şimdi hangi değerimi koruyorum?” (Anlam kat).
4. KÜÇÜK ADIM: “Şimdi neyi farklı yapacağım?” (İrade eşiği).
5. PAYLAŞ: Akranına söz ver (Normu güçlendir).

Küçük Bir Bant, Büyük Bir Hikâye

Harekete geçerken anlamlı bir eylem yaratılmasının önemini anlatan bir hikâye ile devam edelim.

Meslek hayatının onuncu yılını doldurmuştu Ahmet Usta. Yüzünde yılların verdiği bir tecrübeyle, her zamanki gibi iş güvenliği uzmanına gülümseyerek çalışma alanına doğru yürüdü. Elini hafifçe kaldırıp işaret etti: “Her gün işe giderken bu merdiveni kullanıyorum”. Sözlerinde hem bir alışkanlığın rahatlığı hem de yılların getirdiği güven vardı.

İş güvenliği uzmanı merakla baktı ve sordu: “Peki bugün hangi değerini takıyorsun usta?” Ahmet Usta duraksadı. Bir an düşünür gibi oldu, sonra gülümseyerek sesi gururla karışık bir sevinçle

“Kızımın yarınki gösterisini izleyebilmek” dedi. Uzman bu cevabı sessizce dinledi. Ardından merdivene doğru yürüdü. Üçüncü basamakta durdu, elindeki kırmızı bandı merdivene yapıştırdı ve Ahmet ustaya dönerek “Burası senin sorumluluk çizgin” dedi.

O gün merdiveni kullanmadan önce Ahmet Usta kemerini daha gönülden taktı. Nedeni ne bir talimat ne de bir kuraldı. Çizgiyi gördüğünde hatırladığı, kızının mutluluğunu ve heyecanını paylaştığı andı. O bant, kısa süre içinde sahadaki herkes için anlamlı bir işaret haline geldi ve artık bir güvenlik kültürü metaforuydu. Harekete geçiş, bazen bir bant kadar basit, ama onun taşıdığı hikâye kadar güçlüdür.

Bu hikâyenin bize anlattığı: güvenlik kültürünün, küçük ama anlamlı eylemlerin toplamından doğmasıdır. Harekete geçmek “doğru olanı bilmekten” çok “değer verdiğini hatırlamaktır” ile sürdürülebilir olur.

Çünkü işçinin kulağına en güçlü talimatı prosedürler değil, kendi iç sesi fısıldar. Güvenlik, anlam katarak yapılan bilinçli bir seçimdir. Ve harekete geçmek, bu seçimi her gün yeniden onaylamaktır. Unutmayın, bir değer, bir hayat kurtarır. Kültür de bu değerlerin eyleme dönüştüğü yerde başlar.

Unutmayın, bir değer bir hayat kurtarır. Kültür, değerlerin eyleme dönüştüğü yerde başlar.

Elif Öztürk
A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı & Güvenlik Koçu

Referanslar:

• Apšvalka, D., Ferreira, C.S., Schmitz, T.W. et al. Dynamic targeting enables domain-general inhibitory control over action and thought by the prefrontal cortex. Nat Commun 13, 274 (2022). https://doi.org/10.1038/s41467-021-27926-w
• Churchwell JC, Morris AM, Heurtelou NM, Kesner RP. Interactions between the prefrontal cortex and amygdala during delay discounting and reversal. Behav Neurosci. 2009 Dec;123(6):1185-96. doi: 10.1037/a0017734. PMID: 20001103; PMCID: PMC2902158.
• Nolen-Hoeksema S, McBride A, Larson J (1997) Rumination and psychological distress among bereaved partners. J Personal Soc Psychol 72(4):855–862. https://doi.org/10.1037/0022-3514.72.4.855
• Senge, P. M., Kleıner, A., Roberts, C., Ross, R. B., Smıth, B. J. (1994). The Fifth Discipline Fieldbook; Strategies and tools for building a learning organization. Doubleday Currency
• https://www.ilo.org/resource/news/nearly-3-million-people-die-work-related-accidents-and-diseases, 2023

Yazının Tamamı Koru Coaching Magazine 2026 Ekim Sayısında

Elif Öztürk