Elif Öztürk
A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı
MYK Belgeli Koç – Güvenlik Koçu
@elif.safetycoaching

“Kendini tanımayan insan başkasını tanıyamaz. Duygularımızın ardında değerlerimiz vardır, değerlerimizin ardında inançlarımız vardır. Bunları zamanla keşfetmeye başlarsınız. Üzerine düştüğünüzde hemen çözemezsiniz. Bu yolculuğa gittiğiniz takdirde yavaş yavaş kendinizi anlamaya başlarsınız.”
— Doğan Cüceloğlu

Uzun yıllardır İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) alanında çalışan bir uzman olarak, sahada karşılaştığım olay veya kazalarda, çalışan ihmallerinin ciddi sonuçlara yol açtığına defalarca kez şahit oldum. Ancak zaman içinde fark ettim ki pozitif güvenlik kültürü, yalnızca kurallar, tabelalar ya da cezalarla değil, çalışanların değerleriyle şekilleniyor.

Oxford Sözlüğü‘ne göre değerler; “davranış ilkeleri veya standartlarıdır ve kişinin hayatta neyin önemli olduğuna dair yargısıdır”. Tüm bu tanımlar ışığında, bireylerin ve kurumların eylemlerine rehberlik eden temel ilkenin değerler olduğu söylenebilir.

Karar Alma Süreçleri ve Sinirbilim

Değer temelli karar alma, risk ve belirsizlik altında doğru adımı atmayı kapsar. Sinirbilim literatüründe, Medial Prefrontal Korteks‘in karar verme sırasında değerlerin hesaplanmasında aktif rol oynadığı kanıtlanmıştır (Clairis vd. 2022).

Basitçe anlatmak gerekirse, beynimizde iki bölge kritik rol oynar:

1. Amigdala: Ani ve duygusal tepkilerden sorumludur (Korku, acele).
2. Prefrontal Korteks: Bilinçli, mantıklı ve değer odaklı kararları yönetir.

Örneğin, iskelede çalışan bir işçi korkuya kapılıp (Amigdala) acele edebilir. Ancak “sorumluluk” değeri devreye girdiğinde, Prefrontal Korteks tepkisiyle durur, ekipmanlarını kontrol eder ve güvenli prosedürü seçer.

Güvenlik Kültürü ve “Neden” Sorusu

Maaris Raudsepp (2011), değerleri bireyin hayatı anlamlandırma biçimi olarak tanımlar. Gayen (2023) ise kurum kültürünün değerler üzerinden inşa edilmesinin, çalışanların “neden” sorusuna yanıt bulduğu bir kültür yarattığını vurgular.

“Neden baret takmalıyım?” sorusunun cevabı bir prosedürden çok; aile, yaşam veya dürüstlük gibi bir değerle bağdaştırılırsa, davranış değişikliği kalıcı olur. Tıpkı dürüstlük değerine sahip Ali’nin, kimse görmese bile arızalı bir makineyi raporlayarak bir facianın önüne geçmesi gibi…

---

Değer Erozyonu ve Kriz Yönetimi

Zaman içinde ekonomik kaygılar veya zaman baskısı nedeniyle değer erozyonu yaşanabilir. Gayen (2023), “bu seferlik” düşüncesinin güvenli olmayan tercihlere yol açtığını belirtir. Liderlerin tutarlı davranışı ve farkındalık çalışmaları bu erozyonu önlemenin tek yoludur.

Kriz anlarında ise değerler bir pusula görevi görür. Gisquet (2021), kriz anlarında içselleştirilmiş değerlerin ani panik tepkisini kontrol altına aldığını belirtir. Yangın anında takım ruhu değerine sahip bir çalışan, paniklemek yerine arkadaşlarına liderlik ederek can kaybını önleyebilir.

Değerlerimiz, bizi hayatta tutan en güçlü reflekslerdir:

• Bir çalışan, “aile” değeri için KKD (kişisel koruyucu donanım) kullanır.
• Bir lider, “saygı ve emniyet” değeri için İSG kurallarını yaşatır.
• Bir ekip, “güven ve sorumluluk” değeri için birbirini korur.

Güvenlik kültürü, değerlerle başlar ve değerlerle yaşatılır. Bir değer bir hayat kurtarır!

ELİF ÖZTÜRK A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı Güvenlik Koçu

---

NOT: İş sahasında yaşanan ramak kala olaylar veya kazalar, çalışanlarda “Travma Sonrası Stres Bozukluğu”na (TSSB) yol açabilir. Bu durum fiziksel yaralanma olmasa dahi psikolojik bir yaralanmadır. Bu tür belirtiler gösteren çalışanların, teknik bir koçluktan ziyade mutlaka travma odaklı bir psikologdan klinik destek alması sağlanmalıdır.

Referans Listesi:

1. Raudsepp, M. (2011), ‘Values as a Regulative Device of Mind and Culture.’ Tart, I. (ed.) Basic Human Values in Estonia and Baltic Sea Countries. Tartu University Press , XI(1/2), 69-100.
2. Prasanta Gayen (2023), Values and morals in contemporary society: role in various domains, Galore International Journal of Applied Sciences and Humanities Vol. 7; Issue: 2
3. Kurtdaş, Y. (2017). Değerlerin Kaynağı ve Anlamlandırılması, International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 12/21, p. 349-366
4. Gisquet, E. vd (2021). Revisiting safety culture: the benefits of a new cultural analysis framework for safety management, Journal of Workplace Safety and Crisis Management, 39(3), 23-34.
5. “Value”, 2nd meaning, Oxford Dictionary Online [Internet]. 2013 [cited 2013 Jan 15]. Available from: http://oxforddictionaries.com/definition/english/ value?q=value
6. British Quality Foundation (BQF). Glossary of the European Foundation for Quality Management’s excellence model terms, BQF [Internet]. 2013 [cited 2013 Feb 14]. Available from: http://www.bqf.org.uk/efqm-excellencemodel/glossary-terms
7. Hostede G. Culture’s consequences: comparing values, behaviours, institutions and organisations across nations. 2nd ed. Thousand Oaks (CA): SAGE; 2001. 597 p.
8. Schneider SC. National vs. corporate culture: implications for human resource management. Hum Resour Manage 2006;27:231e46.
9. International Labour Organisation. Questions and answers on business and occupational safety and health [Internet]. 2013 [cited 2013 May 2]. Available 194 Saf Health Work 2013;4:187e196 from:http://www.ilo.org/empent/areas/business-helpdesk/WCMS_DOC_ ENT_HLP_OSH_FAQ_EN/lang–en/index.htm#F12.
10. Clairis vd. 2022, Value, Confidence, Deliberation: A Functional Partition of the Medial Prefrontal Cortex Demonstrated across Rating and Choice Tasks, June 2022, The Journal of Neuroscience : The Official Journal of the Society for Neuroscience 42(28):JN-RM-1795-21

Yazının Tamamı Koru Coaching Magazine 2025 Ocak Sayısında

Elif Öztürk